Muayede Salonu’nun Görkemli Tanıkları: Osmanlı’da Bayramlaşma Törenleri ve Protokol

İstanbul Boğazı’nın kıyısında, tarihin en zarif ve bir o kadar da heybetli yapılarından biri olan Dolmabahçe Sarayı’nın o devasa kapısından içeri girdiğinizi hayal edin. Koridorları, odaları ve süslemeleri geçtikten sonra, sarayın tam kalbine, yani Muayede Salonu’na ulaşırsınız. Burası sadece mimari bir şaheser değil, aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemindeki kudretinin, estetiğinin ve devlet ciddiyetinin sahneye konulduğu yerdir. Kubbesinden sarkan 4.5 tonluk o meşhur kristal avizenin altında durduğunuzda, kulağınıza tarihin fısıltıları çalınır. Bugün sessizliğe bürünmüş bu salon, bir zamanlar imparatorluğun en görkemli bayramlaşma merasimlerine, yani 'Muayede-i Hümayun' törenlerine ev sahipliği yapıyordu. Duvarlarında yankılanan mızıka sesleri, altın sırmalı üniformaların hışırtısı ve havaya yayılan buhur kokusu, 2026 yılının bu sakin günlerinde bile hayal gücümüzle canlanabilecek kadar güçlü bir mirastır.

Muayede Salonu: Dünyanın En Büyük Saray Salonunda Bir Sabah

Dolmabahçe Sarayı’nın Muayede Salonu, yaklaşık 2000 metrekarelik alanı ve 36 metre yüksekliğindeki kubbesiyle, gören herkesi kendine hayran bırakan bir büyüklüğe sahiptir. Ancak bu salonu asıl özel kılan, sadece fiziksel boyutları değil, burada yaşananların devlet hafızasındaki yeridir. Bayram sabahları, gün henüz ağarmadan sarayda hummalı bir çalışma başlardı. Bu hazırlık, sıradan bir temizlik veya düzenleme işi değildi; imparatorluğun hiyerarşisinin ve gücünün sembolik olarak yeniden inşa edildiği bir ritüeldi.

Salonun o eşsiz akustiği, bayram namazı sonrasında saraya dönen padişahın gelişiyle bambaşka bir atmosfere bürünürdü. İngiltere Kraliçesi Victoria tarafından gönderildiği rivayet edilen (fakat aslında parasıyla satın alınan) devasa avizenin ışıltısı, yerdeki Hereke halılarının desenleriyle bütünleşir, salona giren herkesi manevi bir ağırlıkla karşılardı. Bu salon, padişahın tebasıyla ve devlet erkânıyla buluştuğu, aradaki bağın tazelendiği en kutsal mekanlardan biriydi.

Altın Tahtın Yolculuğu ve Kurulumu

Bayramlaşma törenlerinin en önemli aktörü, şüphesiz ki padişahın oturduğu tahttı. Ancak bu taht, her zaman salonda durmazdı. Topkapı Sarayı Hazine Dairesi'nde muhafaza edilen ve bayramdan bayrama Dolmabahçe'ye getirilen, 124 kilogram ağırlığındaki som altın taht (Bayram Tahtı), törenin odak noktasıydı. Bu tahtın getirilmesi ve kurulması bile başlı başına bir merasim havasında geçerdi.

Tahtın kurulumu ve yerleşimi rastgele yapılmazdı. Kıble yönü esas alınarak, salonun kara tarafına bakan kısmına yerleştirilirdi. Bu konumlandırma, padişahın hem dini hem de dünyevi liderliğini simgeleyen ince bir detaydı. Tahtın arkasındaki pencerelerden süzülen ışık, padişahın siluetini daha da heybetli gösterir, karşısında duran hazirun üzerinde derin bir etki bırakırdı.

Diplomatik Hiyerarşi ve Protokolün İşleyişi

Osmanlı devlet yapısında protokol, her şey demekti. Muayede Salonu'ndaki bayramlaşma törenleri, kimin nerede duracağı, padişaha ne kadar yaklaşabileceği ve selamlamayı nasıl yapacağı konusunda milimetrik hesaplamaların yapıldığı bir sahneydi. Hata kabul etmeyen bu düzen, Teşrifat Nazırlığı tarafından titizlikle yönetilirdi.

Katılımcıların Düzeni ve Yerleşimi

Bayramlaşma merasimine katılacak olan devlet erkânı, rütbe ve makamlarına göre önceden belirlenmiş yerlerini alırdı. Sadrazam, Şeyhülislam, nazırlar (bakanlar), askeri erkan ve ulema sınıfı, padişahın sağında ve solunda yarım ay şeklinde dizilirdi. Bu diziliş, devletin iki kanadını; yani ilmiye (din ve hukuk) ve seyfiye (askeri ve idari) sınıflarını temsil ederdi.

Saçak Öpme Geleneği ve Değişen Adetler

Tören başladığında, Mızıka-i Hümayun (Saray Bandosu) marşlar çalmaya başlar ve padişah salona girerdi. En kritik an, tebriklerin kabul edildiği andı. Geleneksel olarak, yüksek rütbeli devlet adamları padişahın tahtının önündeki saçağı öperlerdi. Ancak bu durum, padişahın tercihine ve dönemin şartlarına göre değişiklik gösterebilirdi. Özellikle Sultan II. Abdülhamid döneminde ve sonrasında, bazı durumlarda sadece temenna (el ile selamlama) edilmesi veya tahtın yanına konulan bir şeridin öpülmesi gibi uygulamalar da görülmüştür. Bu, padişahın şahsına duyulan saygı ile pratik zorunluluklar arasında bulunan zarif bir dengeydi.

Tarihi Belgeler Işığında O Eşsiz Atmosfer

Dönemin şahitleri ve yabancı seyyahların notları, Muayede Salonu'ndaki bu anları büyüleyici detaylarla anlatır. Halid Ziya Uşaklıgil gibi sarayda görev yapmış yazarların anılarında, salonun o günkü ihtişamı adeta bir film karesi gibi betimlenir. Sessizliğin hakim olduğu salonda, sadece sırmalı elbiselerin hışırtısı ve ara ara yükselen müzik sesi duyulurdu. Herkesin nefesini tutarak izlediği bu tören, Osmanlı'nın "Nizam-ı Âlem" (Dünya Düzeni) iddiasının görsel bir şöleniydi.

• Kıyafetlerin Dili: Törene katılan herkes, en resmi ve en şık üniformalarını giymek zorundaydı. Nişanlar, madalyalar ve sırmalar, salonun ışıkları altında parıldar, görsel bir zenginlik oluştururdu.
• Müziğin Gücü: Hamidiye veya Mecidiye marşları, törenin ritmini belirlerdi. Müziğin temposu, selamlamanın hızıyla senkronize bir şekilde ilerlerdi.
• İkramlar: Tören sonrasında veya aralarda, saray mutfağının hazırladığı özel şerbetler ve lokumlar, gümüş tepsilerde ikram edilirdi. Bu, tatlı yiyip tatlı konuşmanın saraycasıydı.

Bugünden Geçmişe Bakış

Bugün Dolmabahçe Sarayı'nı ziyaret ettiğinizde, Muayede Salonu'nun ortasında durup gözlerinizi kapattığınızda, o kalabalığı ve ihtişamı hissetmeye çalışın. Artık padişahlar, vezirler veya sırmalı paşalar yok; ancak salonun duvarlarına sinmiş o yaşanmışlık hissi hala capcanlı. Osmanlı'da bayramlaşma, sadece bir kutlama değil, devletin bekasının ve birliğinin tescillendiği bir gövde gösterisiydi.

Tarihin tozlu sayfalarından günümüze uzanan bu hikayeler, Muayede Salonu'nu sadece bir mimari yapı olmaktan çıkarıp, yaşayan bir hafıza mekanına dönüştürüyor. İstanbul'un bu eşsiz köşesinde, geçmişin görkemli tanıklarıyla buluşmak, her tarih sever ve gezgin için paha biçilemez bir deneyimdir.